Stoisz przed reliefem w egipskiej świątyni i widzisz rzędy ptaków, ludzi oraz znaków przypominających przedmioty. Hieroglify zapisują język za pomocą obrazów, dźwięków i znaków podpowiadających znaczenie, ale pojedynczy rysunek nie zawsze oznacza to, co przedstawia.
Obrazki w hieroglifach mogą oznaczać dźwięk, słowo albo kategorię
- Trzy funkcje znaków: zapisują pojęcia, głoski lub grupy spółgłosek, a także doprecyzowują sens wyrazu.
- Bez samogłosek zapis utrudnia odtworzenie dokładnej wymowy staroegipskich słów.
- Kierunek czytania wskazują twarze ludzi i zwierząt w inskrypcji.
- Kamień z Rosetty zawiera ten sam dekret w trzech rodzajach pisma, nie gotowy słownik hieroglifów.
Jeden znak może pokazać rzecz, zapisać dźwięk albo dopowiedzieć sens
Wyobraź sobie znak domu. Może oznaczać dom jako przedmiot, ale w egipskim zapisie mógł też przekazywać dźwięki „pr”. Rysunek bywał więc rebusem, a nie ilustracją czytaną dosłownie. To rozróżnienie zmienia sposób patrzenia na cały napis.
Egipski system łączył znaki pojęciowe, fonogramy, czyli znaki dźwiękowe, oraz determinatywy. Determinatyw, zwykle umieszczany przy końcu słowa, nie był wymawiany; pomagał za to rozpoznać, do jakiej kategorii znaczeń należy zapisany wyraz. Hieroglify nie były więc alfabetem obrazkowym, choć zawierały znaki jednozgłoskowe przypominające funkcją litery.
The Metropolitan Museum of Art opisuje 24 znaki zapisujące pojedyncze dźwięki, wszystkie spółgłoskowe. Inne znaki mogły oddawać dwie lub trzy spółgłoski, a samogłosek w zapisie pomijano. Dlatego współczesne odczytanie egipskich nazw często nie oddaje ich dokładnej starożytnej wymowy.
Kierunek patrzenia postaci podpowiada, od której strony zacząć
Na ścianie tekst może biec od prawej do lewej, od lewej do prawej albo pionowo. Przy poziomym napisie spójrz na twarze ludzi i zwierząt: czyta się w stronę, w którą patrzą. Jeśli postacie zwrócone są w prawo, początek znajduje się po prawej stronie napisu.
To praktyczna wskazówka podczas oglądania zabytku, ale nie wystarczy do samodzielnego tłumaczenia. Znaki układano w zwarte grupy, często dopasowując je do kompozycji reliefu, a słowa nie były rozdzielane spacjami jak we współczesnym tekście. Materiały edukacyjne Metropolitan Museum of Art podają też przykład kartusza: wydłużona pętla obejmowała królewskie imiona, w tym imię tronowe i imię nadane przy narodzinach.
W praktyce kartusz działa jak ramka wokół imienia władcy, a nie jak ozdobny znak odczytywany razem z nim. Gdy go rozpoznasz, łatwiej oddzielisz nazwę królewską od sąsiedniego tekstu, choć do ustalenia, o którego władcę chodzi, nadal potrzebny jest kontekst.
Kamień z Rosetty nie był słownikiem, lecz tekstem równoległym
Trzy bloki pisma na Kamieniu z Rosetty mogą wyglądać jak trzy wersje alfabetu. W rzeczywistości inskrypcja zawiera jeden dekret zapisany hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku. Grekę można było odczytać, więc zestawienie tekstów dawało badaczom punkt zaczepienia, ale nie tłumaczyło automatycznie wszystkich znaków.
Przewodnik British Museum po wystawie „Hieroglyphs: unlocking ancient Egypt” podaje, że dekret przygotowano 27 marca 196 r. p.n.e. w Memfis za panowania Ptolemeusza V. Był to dokument kapłański opisujący zasługi króla i przyznane mu honory. Podobne dekrety sporządzano w kilku kopiach, dlatego kamień z Rosetty można rozumieć jako jeden z egzemplarzy większej serii, a nie wyjątkowy tekst stworzony wyłącznie do rozszyfrowania pisma.
Popularny skrót myślowy mówi, że kamień „przetłumaczył hieroglify”, lecz samo porównanie trzech wersji było dopiero początkiem pracy. Trzeba było ustalić, które znaki zapisują dźwięki, jak działa gramatyka języka i gdzie kończy się jedno słowo. Również zapis grecki nie oferował prostego dopasowania znak do znaku.
Champollion korzystał z pracy poprzedników, a nie z jednego olśnienia
Rozszyfrowanie hieroglifów kojarzy się przede wszystkim z Jeanem-François Champollionem, ale w tej historii ważny jest także brytyjski uczony Thomas Young. Badacze analizowali między innymi królewskie imiona zamknięte w kartuszach; ich prace częściowo się zazębiały, choć różnili się podejściem do egipskiego pisma.
Champollion znał język koptyjski, późną formę języka egipskiego zapisywaną alfabetem opartym na greckim. Zestawienie tej wiedzy z badaniem inskrypcji pozwoliło mu rozpoznać, że hieroglify mogą zapisywać mowę, a nie wyłącznie abstrakcyjne idee. Luwr wskazuje jego list do Bon-Josepha Daciera z września 1822 roku jako tekst założycielski odczytania pisma.
Uważam, że właśnie ten etap najtrafniej pokazuje, dlaczego hieroglifów nie da się rozszyfrować przez zgadywanie znaczenia obrazków. Potrzebne były porównanie źródeł, znajomość języka i testowanie hipotez na kolejnych napisach. Odczytanie jednego imienia nie rozwiązywało jeszcze całego systemu.
Hieroglify były oficjalną formą pisma, nie jedynym zapisem codzienności
Starannie rzeźbione znaki kojarzą się ze świątyniami, grobowcami i królewskimi pomnikami, ale nie oddają całego egipskiego piśmiennictwa. Do szybszego zapisu na papirusie używano uproszczonych form pisma, w tym hieratyki i demotyki. Hieroglify dobrze pasowały do monumentalnego reliefu, podczas gdy zapis kursywny lepiej służył dokumentom i tekstom na przenośnych materiałach.
Nie należy też zakładać, że każdy Egipcjanin czytał inskrypcje na świątynnych ścianach. Odczytanie znaków wymagało nauki, a rozbudowany system obejmował znaki o różnych funkcjach i wartościach. Podczas wizyty w muzeum najpewniej rozpoznasz kartusz, ankh albo skarabeusza, lecz rozpoznanie symbolu nie jest tym samym co przeczytanie całego zdania.
Przy reliefie najpierw szukaj kierunku i granic imienia
Gdy kolejny raz trafisz na egipską inskrypcję, zacznij od prostego sprawdzenia, w którą stronę zwracają się postacie i czy wśród znaków znajduje się kartusz. Potem przyjrzyj się, czy obrazek może pełnić funkcję dźwiękową, a nie dosłowną. Takie dwa tropy wystarczą, by zobaczyć w hieroglifach uporządkowane pismo, a nie przypadkowy ciąg dekoracyjnych symboli.
